بنى اميه كه عرب را بر جميع ملل تابعهء اسلام تفضيل مىنهادند بر آن بودند كه عرب از ديگر اقوام پست‌تر است . چون در عهد عباسيان مقامات عاليه در دست تركها و ايرانيان بود و گاه‌گاه اعراب بمناصب رفيعه نائل ميشدند مرام شعوبيه پيش رفت . در كتاب مقابسات ابو حيان توحيدى ( 379 ) راجع بعقايد شعوبيه فصلى به نظر رسيد كه جالب توجه شد مؤلف مذكور شرح گفتگوى خود را با ابن سعدان وزير بهاء الدوله در كتاب مزبور درج كرده است در آن عهد جيهانى كتابى منتشر كرده بود در بيان فضيلت ساير اقوام بر عرب و در اين باب راه مبالغه رفته بود وزير ابو حيان را پرسيد رأى شما چيست آيا عرب را بر عجم رجحان مىنهيد يا بالعكس . ابو حيان جواب داد علما چهار قوم معروف و معتبر به حساب آورده‌اند يونانى و عرب و ايرانى و هندى لفظ عجم بر سه ملت از اين چهار اطلاق مىشود و دشوار است كه عرب را بر هر سه قوم برترى دهيم . . . عقيدهء ابو - حيان در اين باب چندان صريح و واضح نيست گويند خداوند تبارك و تعالى صفات و مزاياى فطرى را در ميان طوايف و اقوام عالم تفرقه و توزيع كرده است ايرانيان در تمشيت امور كشور و وضع قوانين و صدور احكام مقدمند يونانيان در علم و فلسفه و هنديان در نازك‌خيالى و سحر و تردستى و تركان در شجاعت و خوش‌مشربى زنگيان در طاقت و تحمل اعراب در مهمان‌نوازى و وفا و جوانمردى و فصاحت . و اين خصال و اخلاق هم در هر ملتى شمول كامل ندارد بعض افراد از آن بىنصيب و برخى از آن بهره‌مندند از اين گذشته هر ملتى هم زمانى و دوره‌اى خاص دارد ابو مسلم مؤسس خلافت عباسيان را پرسيدند از شجاعترين اقوام عالم گفت هر ملتى كه امواج اقبال و سعادت بسوى او روى آورد شجاعترين قوم بشمار آيد . ابو حيان گويد باوجود اين تقدم زبان عرب را بر جملهء السنهء عالم نميتوان انكار كرد . جيهانى گفته است كه انوشيروان پادشاه عرب را سگشاه ميخواند چه اين قوم نه در طبيعت غذا و نه در لحن كلام با سگان تفاوتى نداشتند . اما ابوحيان گويد كه جنس غذاى عرب لازمهء طبيعت خاك و اقتضاى اقليم آنان است و اين قوم هم واجد مزاياى شهر نشينان و هم صاحب صفات و خصال صحرانوردانند . جاى تأسف است كه كتاب جيهانى كه اين قول در پاسخ اوست هنوز بدست نيفتاده است ابو حيان در اين سخن كه گويد : هر شخص سليم العقل و آزادفكر و بىتعصبى برترى لسان عرب را بر زبانهاى ديگر اعتراف مىكند ظاهرا خود چندان خالى از تعصب و جانبدارى نيست . اين نويسنده از جمله فريفتگان كلام جاحظ است و كتب ادبى جاحظ را كه مشحون بشواهد و امثال از آثار قدماء عرب است بسيار بديدهء تحسين و اعجاب مىنگرد .